Friese Waterlinie Schansenpad verschijnt 25 april 2026

Deze nieuwe wandelroute volgt het militaire gebeuren van 1672 en 1673 in Zuidoost-Friesland. In dit Rampjaar werd dit gebied geteisterd door de troepen van de bisschop van Münster, Bernhard von Galen, alias Bommen Berend.

Het 231 kilometer lange Schansenpad gaat langs de schansen en versterkingen van de Friese Waterlinie. Zo treedt de wandelaar in het spoor van de soldaten, die Friesland verdedigden en aanvielen.

Bij de wandelgids in, krijgt de lezer-wandelaar dankzij Uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig, ook nog het boek ‘Bij de bek af’ van dezelfde auteur: een historische, op feiten gebaseerde roman over de strijd langs de Friese Waterlinie in het Rampjaar 1672-1673. Daarmee is de wandelaar nog beter in staat de strijd en oorlogsdreiging onderweg te beleven.

We hebben als Stichting Friese Waterlinie e.o. het genoegen deze nieuwe wandelgids ‘Het Friese Waterlinie Schansenpad’ van Karst A. Berkenbosch te presenteren.
De feestelijke presentatie van boek & pad is op

• zaterdag 25 april 2026
• om 14.00 uur
• voor Hotel Restaurant Lunia
• Molenhoek 2 Oldeberkoop

Lopen door best bewaarde geheim

Dit Schansenpad voert de wandelaar in twee rondgangen over paden en wegen, zoals de legers in het Rampjaar 1672-1673 hier rondtrokken. Enkele duizenden troepen van de Staats-Friese verdediging in 1672 en 1673 en tienduizend Münsterse, Keulse en Franse soldaten onder leiding van ‘Bommen Berend’. Dat is de bijnaam van de veldheer-bisschop van Münster, Bernhard von Galen. Díe Bommen Berend, die een jaar eerder zo jammerlijk afdroop van het slagveld bij Groningen, nadat die stad als eerste in de Republiek de vijand wist te weerstaan.

U loopt straks door enkele van de best bewaarde geheimen van Friesland:
door fantastische natuurgebieden, beekdalen, moerassen, veengebieden en over zandruggen. Maar ook zult u over asfalt lopen, want de routes volgen zo goed mogelijk de historische trajecten.

6000 soldaten 134 karren munitie 6 kanonnen 2 mortieren

Je kunt het je haast niet voorstellen. De Münsterse generaal Mornas met 6000 soldaten, zo’n honderdvierendertig karren munitie, die door minstens even zoveel paarden werden getrokken, en met nog zes stukken geschut (kanonnen) en twee mortieren, die zo de Tsjonger / Kuunder overstak. En daarop volgde ook nog de grote ‘tros’, van vrouwen, kinderen en verzorgers van de soldaten. Gelukkig wisten onze Staatse troepen stand te houden op de grotere posten achter de Friese Waterlinie.

En toch waren het niet zozeer onze troepen, maar was het het water van de Friese Waterlinie, dat de vijand wist te verslaan. Als door het oog van de naald ontsnapte Friesland zo aan de Münstersen. Hoe en waar, dat lees je op de wandeling ‘en route’.

Water water water

Het water als onze redding en het water als vijand voor de vijand, net als bij de Fransen langs de (oude) Hollandse Waterlinie in datzelfde Rampjaar. De Friese Waterlinie raakte na 1673 verwaarloosd, vergeten en verdwenen. Ja, in de dertiger jaren van de vorige eeuw werd de Zwartendijksterschans gerestaureerd, dat wel. Terwijl er in diezelfde tijd de laatste restjes van andere schansen werden geslecht, zoals die van de Schoterschans (onder Oudeschoot) en van de Breebergschans (boven Donkerbroek, nu ten westen van Waskemeer). De ruggengraat van de Waterlinie bleef onverminderd aanwezig: de riviertjes De Lende en de Kuunder / Tsjonger met de natte moerassen en venen daar omheen.

Het duurde tot in 1979, toen een kanon werd gevonden in de gracht van de Bekhofschans, dat er iets van de Waterlinie weer herinnerd werd. De Bekhofschans lag er in wezen nog precies zo, zoals die in 1673 was achtergelaten. Maar overgroeid dutte hij eeuwen lang, onherkenbaar in het landschap, totdat hij ooit ‘wakker gekust’ zou worden. Dat gebeurde in 1986, toen streekhistoricus Karst A. Berkenbosch de gemeente Ooststellingwerf met een tekening van de schans op de exacte ligging wees en op de grotere context van deze schans.

Toch was het pas in 2007 dat de Bekhofschans wat werd ‘opgeknapt’, een samenwerking van Dorpsarchief Berkoop met Landschapsbeheer Friesland en It Fryske Gea (het Friese Landschap). Tegelijkertijd doorzocht historisch-geograaf Meindert Schroor de provinciale en stadhouderlijke archieven op bewijslast voor de Friese Waterlinie. De bevindingen daarvan bracht Schroor bij de oplevering van de opgeknapte Bekhofschans datzelfde jaar met verve ten tonele voor een afgeladen Wapen van Berkoop. Niet alleen de Bekhofschans maar de hele Friese Waterlinie kwam nu over het voetlicht. Zijn uiteenzetting verscheen in 2008 in het boek ‘De Friese Waterlinie, toneel des oorlogs tussen Lende en Kuunder’.

In 2010 werd de Blessebrugschans onder Wolvega gereconstrueerd na uitvoerig archeologisch onderzoek. De gemeente Weststellingwerf trok samen met streekhistoricus Geert Lantinga actief aan dit project, dat verder ondersteund werd door provincie Fryslân met Europese middelen. Daarvóór had Lantinga de Friese Waterlinie in 2007 al voorgedragen voor regionale aandacht en als inspiratie voor gebiedsontwikkeling. Het is zijn verdienste dat er een gebiedsproces en -programma zijn opgetuigd, die vele eindproducten kenden. Enkele daarvan zijn de onderzoeken en rapporten van landschapsbureau Feddes Olthoff. Het Werkboek Friese Waterlinie geeft een overzicht van de kansen voor de hele Friese Waterlinie en alle locaties, zoals voor de schansen, voor lokale en regionale ontwikkeling. Mei 2012 was de oplevering van dat project met feestelijke bombarie, hotemetoten, ontelbare betrokkenen en Bourtanger kanongebulder. En als pièce de résistance speelde dit alles op de herrezen Blessebrugschans als trots podium.

De activiteiten rond de Friese Waterlinie vanaf toen zijn te veel om op te noemen evenals alle mensen, organisaties en gemeenten die naar eigen aard en schaal bijdroegen aan waar we nu staan. Fysiek zijn de nodige ‘stekjes’ verrezen, kunstwerken die het Waterlinie- en schansen-verhaal van die plek vertellen, zoals bij Frieschepalen, in Heerenveen, Gorredijk en bij de Bekhofschans. Heel mooi, want herkenbare getuigen van de Waterlinie zijn langs deze zestig kilometer lange linie schaars, en het verhaal is onbekend als je die plekken niet weet ‘te zien’.

Eén publicatie willen we hier uitlichten. Een historische roman verscheen in 2013, genaamd ‘Bij de Bek Af; geschiedenis van de strijd rond de Friese Waterlinie in 1672 en 1673’. De auteur is diezelfde Karst A. Berkenbosch. En de lezer-wandelaar van ons nieuwe Friese Waterlinie Schansenpad boft. Die roman maakt integraal deel uit van die wandelgids. Op de wandeltocht kun je zo de sfeer en gebeurtenissen haast aan den lijve mee beleven. Bij het stappen over de paden zal ook de lezer-wandelaar de blaren voelen en het zweet voelen gutsen, alsof je met soldaat Brugt Idses op weg bent.

Een project om trots op te zijn. Stichting Friese Waterlinie e.o. heeft haar best gedaan om de realisatie op allerlei fronten te ondersteunen en versterken, samen met de uitgever.

Maar eerlijk is eerlijk: zonder de niet-te-beteugelen energie en inzet van de auteur en wandelaar Karst A. Berkenbosch, was er nu geen Schansenpad geweest en had u geen blaren noch het zweet op uw rug.

Nu is het aan u, wandelaar, om daarover een oordeel te vellen. We wensen u een boeiende leestocht en dat u op uw Schansenpad de Friese Waterlinie weet te ontdekken.

De gids is te bestellen via de gangbare boeken-kanalen of bij uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig, zeker tot 26 april 2026 voor een gereduceerde prijs, €14,95 en daarna €19,95.

DANKZIJ BIJDRAGEN VAN FONDSEN

Deze nieuwe wandelgids annex route is mede mogelijk gemaakt door:

• Uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig
• Het Bercoopfonds
• Fonds 1999
• het Van Helomafonds
• de van Teyensfundatie
• P.W. Janssen’s Friesche stichting
• het Cultuurfonds Fryslân
• Stichting Friese Waterlinie e.o.

Zonder bijdragen door de genoemde fondsen was de uitgave niet mogelijk geweest. Daarom zijn we hen oprecht dank verschuldigd voor hun steun en vertrouwen in dit project.